Najazdy Ludów Morza i upadek epoki brązu

Upadek późnej epoki brązu (również kryzys albo załamanie późnej epoki brązu) – okres około 1200 roku p.n.e., w którym osłabła lub rozpadła się większość wielkich państw i ośrodków pałacowych późnej epoki brązu we wschodnim basenie Morza Śródziemnego i na starożytnym Bliskim Wschodzie. Objął przede wszystkim świat egejski, Anatolię, Cypr, Syrię, Lewant i Egipt. Wiele miast zniszczono lub opuszczono, a oparte na pałacach systemy administracji w części regionów zanikły. Przemiany te zamykają późną epokę brązu i otwierają epokę żelaza, choć ich najczęstsze datowanie na lata 1200–1150 p.n.e. jest raczej wygodnym przybliżeniem niż ścisłą, wspólną dla wszystkich regionów cezurą.

W czasie kryzysu ucierpiały m.in. państwo hetyckie w Anatolii i mykeński system pałacowy w Grecji – główne organizmy polityczne późnej epoki brązu – a niektóre miasta i ośrodki administracyjne zostały opuszczone, przekształcone albo zniszczone.

Nie był to jednak jednoczesny i całkowity koniec wszystkich społeczeństw regionu ani jednolita fala zniszczeń o tym samym mechanizmie. Nowe Państwo egipskie, Asyria i część miast Lewantu przetrwały w osłabionej lub przekształconej formie. W innych miejscach główną zmianą była raczej utrata administracji pałacowej, przesunięcie ośrodków władzy i zmiana sieci wymiany niż nagłe przerwanie osadnictwa. Zasięg zmian zależał m.in. od wcześniejszej roli pałacu, miejsca w sieciach wymiany oraz zdolności lokalnych społeczności do adaptacji. We współczesnej literaturze podkreśla się, że „upadek” miał różną skalę w zależności od regionu i często oznaczał transformację instytucji, kontaktów oraz form władzy. Starszy obraz jednej katastrofy niszczącej cały świat późnobrązowy uznaje się za zbyt uproszczony.