Wybuch I wojny światowej

I wojna światowa (Wielka Wojna) – hegemoniczna wojna światowa, trwająca od 28 lipca 1914 do 11 listopada 1918, w której ścierały się dwa sojusze:

ententa – Wielka Brytania i Francja z ich koloniami, dominiami i protektoratami, Rosja i Serbia, w dalszym ciągu wojny dołączyły również Japonia, Włochy, Rumunia, Czarnogóra, Portugalia z jej koloniami, Hidżaz oraz Stany Zjednoczone;

państwa centralne – Austro-Węgry, Niemcy z ich koloniami (a w trakcie wojny również siecią powołanych państw marionetkowych), Imperium Osmańskie z jego protektoratami oraz Bułgaria.

Jej wybuch wyznaczył symboliczny koniec wieku XIX oraz początek zmierzchu hegemonii europejskiej na świecie. Był to największy konflikt zbrojny w Europie od czasu wojen napoleońskich. O jego charakterze zadecydowała bezprecedensowa skala wykorzystania nowoczesnej techniki, między innymi lotnictwa wojskowego, okrętów podwodnych, czołgów czy gazów bojowych, natomiast część walk toczona była w nieznanym dotychczas charakterze wojny pozycyjnej. Zakończył się klęską państw centralnych, które jednak wcześniej zwyciężyły na froncie wschodnim, pokonując Rosję, w której wybuchła rewolucja. Utworzona w miejsce Cesarstwa Republika Rosyjska zamierzała wycofać się z wojny, jednak doszło w niej do komunistycznego zamachu stanu, który rozpętał krwawą wojnę domową. Proklamowana Rosyjska Republika Radziecka podpisała z państwami centralnymi traktat brzeski, wycofując się z wojny i uznając znaczne straty terytorialne. W następnym roku ententa wygrała jednak wojnę, a 11 listopada 1918 roku Niemcy podpisały z nią rozejm w Compiègne, kończąc działania zbrojne.

Wskutek klęski w Cesarstwie Niemieckim wybuchła rewolucja, która przekształciła kraj w republikę federalną, Rzeszę Niemiecką, na wschodzie której wybuchło powstanie ludności polskiej. Formalnie I wojnę światową zakończył podpisany z nią 28 czerwca 1919 roku traktat wersalski, który utworzył nowy ład światowy, ostatecznie odbierając Niemcom status wielkiego mocarstwa, razem z koloniami i częścią terytoriów. Unieważniono też traktat brzeski.

Austro-Węgry rozpadły się, a dynastię Habsburgów zdetronizowano. Dawna monarchia podzieliła się na krótkotrwałą Republikę Niemieckiej Austrii (w 1919 roku na części swoich terenów przekształcona w Republikę Austriacką) oraz Węgierską Republikę Ludową, w której wybuchła jednak rewolucja komunistyczna. Zdławiły ją siły dowodzone przez ostatniego dowódcę austro-węgierskiej marynarki wojennej Miklósa Horthyego, który powołał Królestwo Węgier władane przez siebie jako regenta. Traktat pokojowy z Austrią podpisano w Saint-Germain-en-Laye, a z Węgrami w Trianon. Dzięki upadkowi monarchii habsburskiej mogła narodzić się Pierwsza Republika Czechosłowacka, Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców oraz ukształtować się niezawisła II Rzeczpospolita Polska.

Rozpadło się również Imperium Osmańskie, okrojone na mocy traktatu w Sèvres z większości ziem. Taki stan rzeczy był dla Turków nieakceptowalny, dlatego ci pod przywództwem osmańskiego oficera, Mustafy Kemala Atatürka, rozpoczęli tak zwaną wojnę o niepodległość Turcji, która zakończyła się utworzeniem Republiki Turcji i podpisaniem z nią korzystniejszego traktatu w Lozannie. Rząd utrzymał się za to w Bułgarii, która na mocy traktatu w Neuilly-sur-Seine straciła jednak część ziem.

W wyniku I wojny światowej zginęło ponad 14 000 000 ludzi. Dzięki decydującej roli w jej zakończeniu, coraz większą rolę w światowej polityce zaczęły odgrywać Stany Zjednoczone, możliwe było także powstanie w 1922 roku Związku Radzieckiego, który podbił wszystkie państwa, które powstały na gruzach dawnej Rosji, poza Polską, Królestwem Finlandii (przekształconym w 1919 roku w Republikę Finlandii), Republiką Łotewską, Republiką Estońską oraz Republiką Litewską.

Mimo ogromu strat i wstrząsu wywołanego nimi, wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co dwadzieścia jeden lat później doprowadziło do wybuchu II wojny światowej.